Może pojawić się po nieprzespanej nocy, stresującym dniu, zbyt małej ilości wypitej wody lub długiej pracy przed ekranem. Niekiedy ból głowy jest jednak objawem migreny, infekcji albo choroby wymagającej szybkiej diagnostyki. Znaczenie ma nie tylko siła bólu, ale też sposób jego rozpoczęcia, czas trwania, objawy towarzyszące oraz to, czy dolegliwość różni się od wcześniejszych epizodów.

Pełny artykuł – Ból głowy: najczęstsze przyczyny i sygnały, których nie należy ignorować

Ból głowy jest objawem, a nie jedną konkretną chorobą. Może mieć charakter łagodny i przemijający, ale w określonych sytuacjach powinien skłonić do pilnego kontaktu z lekarzem. Samo miejsce bólu zwykle nie wystarcza do postawienia rozpoznania. Ważniejsze bywają jego dynamika, objawy dodatkowe, wiek pacjenta, przyjmowane leki oraz wcześniejsza historia dolegliwości.

Dlaczego boli głowa?

Źródłem bólu nie jest sama tkanka mózgowa, ponieważ nie posiada ona receptorów bólowych. Dolegliwości mogą natomiast pochodzić między innymi z naczyń krwionośnych, opon mózgowo-rdzeniowych, mięśni głowy i szyi, nerwów, zatok, oczu lub stawów szczęki. Sygnały z tych struktur są odbierane i interpretowane przez układ nerwowy jako ból.

Bóle głowy dzieli się na pierwotne i wtórne. W pierwszej grupie ból jest zasadniczym problemem zdrowotnym, jak w migrenie, napięciowym bólu głowy czy klasterowym bólu głowy. W bólach wtórnych dolegliwość wynika z innej przyczyny, na przykład infekcji, urazu, zaburzeń naczyniowych, działania leków lub choroby ogólnoustrojowej.¹

Najczęstsze przyczyny bólu głowy

Napięciowy ból głowy

Napięciowy ból głowy jest jednym z najczęstszych rodzajów tej dolegliwości. Zwykle ma charakter uciskający lub ściskający, bywa opisywany jako obręcz wokół głowy. Najczęściej występuje po obu stronach, nie pulsuje i nie nasila się wyraźnie podczas zwykłej aktywności. Może mu towarzyszyć tkliwość mięśni karku, skroni i ramion.²

Do napadu mogą przyczyniać się stres, przemęczenie, niewygodna pozycja ciała i długotrwałe napięcie mięśni. Nie oznacza to jednak, że każdy ból po stresującym dniu jest automatycznie bólem napięciowym. Rozpoznanie powinno uwzględniać cały przebieg dolegliwości oraz wykluczenie objawów alarmowych.

Migrena

Migrena jest chorobą neurologiczną, a nie jedynie „mocniejszym bólem głowy”. Ból często jest pulsujący, umiarkowany lub silny i może nasilać się podczas ruchu. Często towarzyszą mu nudności, nadwrażliwość na światło, dźwięki lub zapachy. Napad może obejmować jedną albo obie strony głowy.²

U części osób przed bólem pojawia się aura. Może obejmować migające światła, zygzaki w polu widzenia, przejściowe zaburzenia czucia lub trudności z mówieniem. Typowa aura narasta stopniowo i zwykle ustępuje, ale nowe, nietypowe lub utrzymujące się objawy neurologiczne wymagają pilnej oceny, ponieważ mogą przypominać udar.

Odwodnienie i nieregularne posiłki

Zbyt mała podaż płynów może sprzyjać bólowi głowy, zwłaszcza gdy towarzyszą jej upał, wysiłek, gorączka, wymioty albo biegunka. Dolegliwość może współwystępować z suchością w ustach, pragnieniem, osłabieniem oraz ciemniejszym moczem.

Pomijanie posiłków również bywa czynnikiem wyzwalającym. U niektórych osób długi odstęp między posiłkami może nasilać migrenę lub powodować uczucie osłabienia i ból głowy. NHS zaleca, aby podczas skłonności do bólów głowy nie pomijać regularnego jedzenia.³

Niewystarczająca ilość snu i zaburzenie rytmu dnia

Zarówno niedobór snu, jak i duża zmiana zwyczajowej długości snu mogą prowokować dolegliwości. Problem często dotyczy osób pracujących zmianowo, podróżujących między strefami czasowymi lub odsypiających cały tydzień w weekend. Szczególnie osoby z migreną mogą reagować na nagłą zmianę rytmu dnia.

Znaczenie ma regularność. Pomocne może być wstawanie i zasypianie o zbliżonych porach, ograniczenie światła wieczorem oraz unikanie wielogodzinnego leżenia w łóżku w ciągu dnia. Nie jest to jednak metoda leczenia nagłego lub nietypowego bólu.

Przeciążenie wzroku i praca przy ekranie

Długotrwałe skupianie wzroku na ekranie może powodować zmęczenie oczu, uczucie suchości, zamazane widzenie oraz ból w okolicy czoła lub skroni. Problem może nasilać nieprawidłowo dobrana korekcja wzroku, zbyt mała odległość od monitora, odbicia światła oraz ograniczona częstotliwość mrugania.

Sam ekran nie jest jednak wyjaśnieniem każdego przewlekłego bólu głowy. Jeżeli dolegliwości powtarzają się, warto sprawdzić wzrok i ergonomię stanowiska, ale równocześnie uwzględnić inne możliwe przyczyny.

Infekcje

Ból głowy często towarzyszy infekcjom wirusowym, szczególnie gdy występuje gorączka, osłabienie, kaszel, katar lub bóle mięśni. Może pojawić się między innymi w przebiegu grypy i innych zakażeń dróg oddechowych.

Niepokojące jest połączenie silnego bólu głowy z gorączką, sztywnością karku, zaburzeniem świadomości, wysypką, nadwrażliwością na światło lub drgawkami. Taki zestaw może wskazywać między innymi na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Ból związany z lekami przeciwbólowymi

Zbyt częste stosowanie leków przeciwbólowych może paradoksalnie podtrzymywać ból głowy. Tak zwany ból z nadużywania leków podejrzewa się u osób, które bardzo często sięgają między innymi po paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne, tryptany lub preparaty złożone.

Nie należy samodzielnie zwiększać dawek ani łączyć kilku preparatów o podobnym składzie. Przy częstym przyjmowaniu leków warto prowadzić dzienniczek i omówić sposób postępowania z lekarzem. Nagłe odstawienie niektórych substancji również może wymagać indywidualnego planu.

Kofeina i alkohol

Zarówno nadmiar kofeiny, jak i jej nagłe odstawienie mogą wywołać ból. Jeżeli ktoś codziennie pije kilka kaw, a następnie gwałtownie przestaje, może odczuwać ból głowy, senność i rozdrażnienie. Zmniejszanie spożycia najlepiej przeprowadzać stopniowo.

Alkohol może sprzyjać odwodnieniu i wyzwalać migrenę. Reakcja jest indywidualna, dlatego pomocny bywa dziennik zawierający informacje o napojach, posiłkach, śnie, miesiączce, stresie oraz czasie wystąpienia bólu.

Gdzie boli głowa i co może to oznaczać?

Lokalizacja może dostarczyć wskazówek, ale rzadko przesądza o rozpoznaniu. Ból po obu stronach częściej występuje w napięciowym bólu głowy, natomiast migrena może być jednostronna lub obustronna. Bardzo silny ból wokół jednego oka, połączony z łzawieniem, zaczerwienieniem oka, katarem lub niepokojem ruchowym, może występować w klasterowym bólu głowy.²

Ból czoła nie musi oznaczać choroby zatok. Zapalenie zatok częściej powoduje także niedrożność nosa, wydzielinę, osłabienie węchu i uczucie rozpierania. Migrena również może dawać ból twarzy, ucisk w okolicy nosa oraz łzawienie, dlatego samodzielne rozpoznawanie „bólu zatokowego” bywa mylące.

Objawy alarmowe – kiedy potrzebna jest natychmiastowa pomoc?

Najważniejszym sygnałem jest nagły, wyjątkowo silny ból, który osiąga maksymalne nasilenie w ciągu sekund lub kilku minut. Taki obraz bywa określany jako ból piorunujący i może towarzyszyć krwawieniu podpajęczynówkowemu lub innym ostrym zaburzeniom naczyniowym.¹⁴

• Natychmiastowej oceny wymaga nagły i bardzo silny ból, utrata przytomności, drgawki, splątanie, opadnięcie kącika ust, zaburzenie mowy, niedowład, silne zawroty głowy albo nagła utrata widzenia.
• Pilna pomoc jest konieczna, gdy ból wystąpił po poważnym urazie głowy lub towarzyszą mu narastająca senność, powtarzające się wymioty albo wyciek przejrzystego płynu z nosa lub ucha.
• Nie wolno zwlekać przy silnym bólu z gorączką, sztywnością karku, wysypką, światłowstrętem, zaburzeniem świadomości lub wyraźnym pogorszeniem stanu ogólnego.
• Szczególnej czujności wymagają nowe bóle podczas ciąży i połogu, u osób z nowotworem, obniżoną odpornością, zaburzeniami krzepnięcia albo przyjmujących leki przeciwkrzepliwe.

Kiedy umówić się do lekarza, nawet jeśli ból nie jest nagły?

Konsultacji wymaga ból nawracający, nasilający się lub zmieniający charakter. Warto zgłosić się do lekarza, jeśli napady występują coraz częściej, utrudniają pracę lub sen, nie reagują na dotychczasowe postępowanie albo zmuszają do częstego sięgania po leki.

Nowy ból po 50. roku życia powinien zostać oceniony, szczególnie jeśli towarzyszy mu ból żuchwy podczas gryzienia, tkliwość skóry głowy, zaburzenia widzenia, gorączka lub utrata masy ciała. Objawy te mogą występować w olbrzymiokomórkowym zapaleniu tętnic, które grozi trwałym uszkodzeniem wzroku.

Niepokojący jest także ból wywoływany kaszlem, kichaniem, schylaniem, wysiłkiem lub zmianą pozycji ciała. Sam w sobie nie zawsze świadczy o groźnej chorobie, ale w przypadku nowej dolegliwości wymaga oceny przyczyny.

Co można zrobić przy łagodnym bólu głowy?

Przy znanym, łagodnym bólu bez objawów alarmowych można zacząć od odpoczynku i nawodnienia. Pomocne może być zjedzenie posiłku, przewietrzenie pomieszczenia, ograniczenie hałasu i światła oraz krótka przerwa od monitora.

Leki dostępne bez recepty należy stosować zgodnie z ulotką, uwzględniając przeciwwskazania, choroby przewlekłe, ciążę oraz inne przyjmowane preparaty. Nie wolno przekraczać maksymalnej dawki ani przyjmować dwóch produktów zawierających tę samą substancję czynną.

Dzienniczek bólu głowy może ułatwić diagnostykę. Warto zapisywać datę, godzinę rozpoczęcia, długość napadu, lokalizację, natężenie, objawy dodatkowe, przyjęte leki, sen, posiłki, stres i ewentualną miesiączkę. Taki zapis pomaga dostrzec wzorce i ocenić skuteczność postępowania.

Ból głowy mija! 14 metod bez skutków ubocznych – zamiast tabletek | Dr Bartek Kulczyński [Video]

FAQ na temat bólu głowy i jego przyczyn

1. Czy częsty ból głowy zawsze oznacza poważną chorobę?

   Nie. Najczęściej rozpoznaje się pierwotne bóle głowy, takie jak migrena lub ból napięciowy. Częste, nasilające się albo zmieniające charakter dolegliwości powinny jednak zostać skonsultowane.

2. Czy ból z jednej strony głowy zawsze jest migreną?

   Nie. Jednostronny ból może występować w migrenie, klasterowym bólu głowy i innych stanach. Rozpoznanie zależy także od czasu trwania, charakteru bólu i objawów towarzyszących.

3. Czy wysokie ciśnienie powoduje ból głowy?

   Łagodne lub umiarkowane podwyższenie ciśnienia najczęściej nie wywołuje charakterystycznego bólu. Dolegliwość może natomiast wystąpić przy bardzo wysokim ciśnieniu, zwłaszcza z zaburzeniami widzenia, dusznością lub objawami neurologicznymi.

4. Jak rozpoznać ból głowy z odwodnienia?

   Może współwystępować z pragnieniem, suchością w ustach, osłabieniem, małą ilością moczu i jego ciemniejszą barwą. Objawy nie są jednak swoiste i nie wykluczają innych przyczyn.

5. Czy codzienne przyjmowanie tabletek przeciwbólowych jest bezpieczne?

   Nie powinno odbywać się bez konsultacji. Częste stosowanie może prowadzić do działań niepożądanych oraz bólu głowy z nadużywania leków.

6. Kiedy ból głowy wymaga wezwania pogotowia?

   Gdy pojawia się nagle i jest wyjątkowo silny albo towarzyszą mu utrata przytomności, drgawki, niedowład, zaburzenia mowy, silne splątanie, sztywność karku lub poważny uraz głowy.

Źródła publikacji:

¹ https://cks.nice.org.uk/topics/headache-assessment/diagnosis/headache-diagnosis/
² https://www.nice.org.uk/guidance/cg150/chapter/recommendations
³ https://www.nhs.uk/symptoms/headaches/
⁴ https://www.uhsussex.nhs.uk/resources/headaches-emergency-department-leaflet/
⁵ https://americanheadachesociety.org/research/library/red-flags-in-headache-what-if-it-isnt-migraine